Η βιντεοκάμερα

H βιντεοκάμερα ήταν το νέο μας απόκτημα, εκεί στα τέλη του '80, και ο μαθηματικός μας και νυν δήμαρχος, την έβαλε επ' ώμου και τριγύρναγε στις τάξεις, γράφοντας τους μαθητές, που μόλις τον έβλεπαν, έκαναν σαν θαυμαστές του Έλβις, φώναζαν, στρίγκλιζαν, ούρλιαζαν, σπρώχνονταν για μια θέση στο φακό, πόζαραν σαν ντίβες και ζεν πρεμιέ του Χόλιγουντ. Και οι καθηγητές όλο και έπαιρναν την πόζα τους, μην κρυβόμαστε...
Κι όμως...
Μπήκε και στη Δευτέρα γυμνασίου, την ώρα της Ιλιάδας. Μια ομάδα μαθητών έκανε παρουσίαση και οι άλλοι, επίσης χωρισμένοι σε ομάδες, παρακολουθούσαν και σημείωναν, περιμένοντας τη σειρά τους, για να ρωτήσουν, να σχολιάσουν και να παρουσιάσουν επίσης. Ούτε την καθηγήτρια πρόσεχαν, που κάθοταν σιωπηρή σαν ντροπαλή μαθήτρια στο τελευταίο θρανίο, ούτε, προπαντός ούτε, την κάμερα πρόσεξαν που μπήκε. Της έριξαν ένα αδιάφορο βλέμμα, κάτι σαν "τι θες εσύ εδώ;", και συνέχισαν τη δουλειά τους.
Η καθηγήτρια, πάλι, θα ήθελε πολύ να υπάρχει αυτή η θριαμβευτική στιγμή της παιδείας αποτυπωμένη σε ένα φιλμ και να μην είναι μόνο στη μνήμη της.

Άλλοι καιροί άλλα ήθη

Αυτή η τάξη ήταν η πιο παλιά που είχα εδώ στο νησί. Τους βρήκα στην Γ' λυκείου, όταν πρωτοήρθα, πρωτοδιόριστη, με τον αέρα της κοπέλας της Αθήνας, που έπεσε με...αλεξίπτωτο στον τόπο που άφησε πριν από 7 περίπου χρόνια, ανυποψίαστη για το πόσο ίδια είχαν παραμείνει όλα.
Μια μέρα μπαίνοντας στην τάξη, βρήκα τα παράθυρα και τις κουρτίνες κλειστές και τους μαθητές συγκεντρωμένους να ψιθυρίζουν με συνωμοτικό ύφος. -Τι έγινε, παιδιά;- Κυρία, να σας ρωτήσουμε κάτι; -Φυσικά! Δε ρώταγαν όμως. -Μα, τι πάθατε;- Να...είχαμε τον παπα- Νίκο την προηγούμενη ώρα και κάναμε μια συζήτηση για τις σχέσεις των δύο φύλων.- Και λοιπόν; -Να...μας έλεγε για τις προγαμιαίες σχέσεις...εσείς τι λέτε; Επιτρέπονται; Με γνήσια έκπληξη και χωρίς τον παραμικρό δισταγμό η απάντησή μου: -Αν επιτρέπονται; Όχι, δεν επιτρέπονται, επιβάλλονται!
Οποία επανάστασις! Βρέθηκα λίγο αργότερα καλεσμένη στο γραφείο του λυκειάρχου παπα- Νίκου (αγαπημένου παπά και συναδέλφου, που τον θυμάμαι να βάζει καλάθια στη μπασκέτα με τα ράσα)για τα περαιτέρω.
-Μα, παιδί μου, δεν κάνει να τα λέμε αυτά στους μαθητές, πρέπει να τους συμβουλεύουμε να παντρεύονται και μετά να...
-Παπα- Νίκο, κι αν μετά ανακαλύψουν πως δεν ταιριάζουν; Ξέρω, εσύ πρέπει να τα λες αυτά, άσε με όμως εμένα να λέω τα άλλα, μπας και προλάβουμε κανένα δυστυχισμένο γάμο.
Κι όλα αυτά στα μέσα του '80, όταν οι μαθήτριές μου στην Αθήνα στο φροντιστήριο, είχαν αρχίσει, δυστυχώς, τις εκτρώσεις.
Ουδέν κακόν...

Σκουπίδια και σχολείο

Άργησα να ανταποκριθώ στις σειρήνες του δημοσίου, γιατί δούλευα στον ιδιωτικό τομέα σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού. Όταν λοιπόν ενέδωσα στις πιέσεις αγαπημένου προσώπου και αποφάσισα να διοριστώ στο δημόσιο, ήμουν τυχερός. Διορίστηκα στη Δυτική Αττική, όπου άνοιξαν θέσεις φιλολόγων (περίπου 40) μετά από αρκετά χρόνια. Τοποθετήθηκα λοιπόν σε ένα ήσυχο περιφερειακό γυμνάσιο της Διεύθυνσης την αυλή του οποίου στόλιζαν τα φουγάρα των Διυλιστηρίων και οι θόρυβοι της εθνικής.
Στο πλαίσιο των καθηκόντων μου ήταν και οι εφημερίες. Μια από αυτές ήταν στο προαύλιο. Βγήκα λοιπόν την πρώτη φορά, στάθηκα σε μιαν άκρη και επιτηρούσα τη χαρά των παιδιών: ποδόσφαιρο, κυνηγητό, βόλεϊ κτλ. Μου έκανε λοιπόν τότε αλγεινή εντύπωση η κατάσταση του προαυλίου. Γεμάτο με κάθε είδους σκουπίδια: μπουκαλάκια, χαρτόκουτα χυμών, κρουασάν, πατατάκια και άπειρα άλλα.
Παρατήρησα λοιπόν για ένα-δυο διαλείμματα τη συμπεριφορά των μαθητών. Όταν τέλειωνε την τυρόπιτα, άνοιγε το χέρι του και απελευθέρωνε στο έδαφος το χαρτί. Όταν έπινε το χυμό, έδινε μια κλοτσιά στο κουτί και για λίγο το έκανε μπάλα ποδοσφαίρου. Μια απίστευτη κατάντια.
Στο τρίτο διάλειμμα, πριν βγω έξω για εφημερία, ζήτησα από το κυλικείο γάντια μιας χρήσης και δυο-τρεις σακούλες πλαστικές.
Βγήκα έξω, φόρεσα ένα γάντι και άρχισα να μαζεύω σκουπίδια.
-Κύριε, τα σκουπίδια μαζεύετε;
-Κύριε, σκουπιδιάρης είστε;
-Κύριε, να μαζεύω κι εγώ;
Στον τρίτο απάντησα:
-Ναι, αλλά φορώντας γάντι.
Σε πέντε λεπτά 20-30 μαθητές γέμισαν τις σακούλες που κρατούσα.

Η συνέχεια ήταν πιο απλή. Γιατί πλέον ο μαθητής που είχε λερώσει ήξερε πως ο ίδιος θα τα μάζευε και γι' αυτό λέρωνε πολύ λιγότερο έως καθόλου.

Η άλλη εκδοχή, η φασιστική, επιτάσσει:
-Ελάτε εδώ εσείς οι είκοσι. Τσακιστείτε να μαζέψετε τις βρομιές που έχετε κάνει, λέει ο εκπαιδευτικός που επιτηρεί τους μαθητές-σκουπιδιάρηδες καπνίζοντας ευτυχισμένος το τσιγάρο του και πετώντας το στο τέλος στο έδαφος.

Ραδιοφωνική εκπομπή

Τον βρήκα μετεξεταστέο το Σεπτέμβριο. Πολύ αδύνατος μαθητής, με μαθησιακές δυσκολίες παραμελημένες και γι' αυτό πολύ προχωρημένες. Επιπλέον, ένα παιδί με ιδιαιτερότητες συμπεριφοράς σε βαθμό ανησυχητικό και με οικογενειακό περιβάλλον εξίσου...ανησυχητικό.
Η έκπληξη ήρθε στην τάξη. Από την πρώτη μέρα, το πρώτο μάθημα. Ζωντανό, έξυπνο, ευαίσθητο πλάσμα. Ικανό να αναπτύξει λόγο κριτικό, να προσαρμοστεί στις αυστηρά προδιαγεγραμμένες αρχές λειτουργίας της τάξης, περισσότερο από τον καθένα: Συμμετοχή με σεβασμό στους άλλους, όχι άκαιρες παρεμβάσεις, όχι αναμάσημα "έτοιμων" εργασιών, όχι περιορισμός στο βιβλίο και στο μάθημα, ενδιαφέρον για συμμετοχή ακόμα και του πιο λιγομίλητου και αδιάφορου παιδιού,τακτικότατος επισκέπτης της σχολικής βιβλιοθήκης. Ζήτημα αν του έκανα μια παρατήρηση το μήνα, επειδή έδειξε υπερβάλλοντα ζήλο και πετάχθηκε σε λάθος στιγμή.
Και το αποκορύφωμα: Η ραδιοφωνική εκπομπή.
Μια λύση- κίνητρο για την ανάπτυξη λόγου, τη συγγραφή κειμένων, το άνοιγμα του σχολείου στον έξω κόσμο. Προθυμοποιήθηκε να συμμετάσχει διαβάζοντας εργασία συμμαθητή του για ένα εκπαιδευτικό θέμα. Διάβαζε συλλαβιστά, με λάθη. Απελπίστηκα. Το γύρισα σε διάλογο στον αέρα. Έλαμψε με το θάρρος του, τον ωραίο λόγο, την ετοιμότητα, τον προβληματισμό του πάνω σε θέματα ουσίας της εκπαίδευσης.
Τελικά,τίποτε δεν είναι αρκετό, για να πούμε ότι τα χρησιμοποιήσαμε όλα σ' αυτή τη δύσκολη κι ωραία μάχη της παιδείας. Ακόμα και το ραδιόφωνο, μπορεί να αναδείξει κρυμμένες εφεδρείες.

Ο διάλογος στα αγγλικά

Είχα μια τάξη κάποτε στο λύκειο που δεν τράβαγε καθόλου. Τους δίδασκα νέα ελληνικά και δεν κατάφερνα να τους κάνω να συμμετέχουν σε έναν στοιχειώδη διάλογο. Οι περισσότεροι αδυνατούσαν να εκφραστούν σε συνεχή λόγο, απαντούσαν στις ερωτήσεις σχεδόν μονολεκτικά.
Τα γραπτά τους απογοητευτικά, η διάθεσή τους για οτιδήποτε ξέφευγε από το τυπικό μάθημα, περίπου ανύπαρκτη. Είχα σχεδόν παραιτηθεί, όταν μια συνάδελφος των αγγλικών μου λέει: "έλα να παρακολουθήσεις", σε ένα κενό που δεν είχα τι να κάνω. Είχε τη συγκεκριμένη τάξη, Α΄λυκείου, και σκεπτόμουν: " σκέψου τι αφασία θα υπάρχει στα αγγλικά, αφού δεν αρθρώνουν λόγο στη μητρική τους γλώσσα".
Και τότε συνέβη...
Βρέθηκα να παρακολουθώ ένα θαύμα. Τα άλαλα του δικού μου μαθήματος έγιναν λαλίστατα στην ξένη γλώσσα. Επικοινωνούσαν κανονικά, έστω και με λάθη, και μάλιστα εκφράστηκαν πολύ θετικά για μένα στα αγγλικά!
Πόσο ντράπηκα, δε λέγεται.
Δεν θυμάμαι αν βρήκα το θάρρος να πω σε κείνη τη συνάδελφο πόσο ζήλεψα τη δουλειά της, πόσο μειονεκτικά ένιωσα απέναντί της.
Ήταν ένα από τα καλύτερα μαθήματα που πήρα στην πορεία μου ως καθηγήτρια και δεν το ξέχασα ποτέ.
Κι από τότε, ειλικρινά, δεν μου ξαναέτυχε τάξη που να μην μπορεί να συνομιλήσει.

Το τηλεφώνημα

Στη Μαρίνα

Το έχω ξαναπεί και το έχω ξαναγράψει. Χαίρομαι για όλα τα παιδιά μου, για τη ζωή κοντά τους, για τις επιτυχίες τους, για τις σπουδές τους. Καμαρώνω σαν γύφτικο σκεπάρνι -από μέσα μου βεβαίως- και συγκινούμαι πολύ, όταν τους βλέπω να ωριμάζουν και να γίνονται όμορφοι άνθρωποι και αξιόλογοι εκπαιδευτικοί, υπάλληλοι, μηχανικοί, φαρμακοποιοί κτλ.
Όμως το μεγαλύτερο μέρος του μυαλού μου το απασχολούν εκείνα τα παιδιά μου που αντιμετωπίζουν στη ζωή τους δυσκολίες. Οικογενειακές, προσωπικές, οικονομικές, υγείας κά. Και ασφαλώς οι πιο αγαπημένοι μου μαθητές είναι εκείνοι που έχουν τις χειρότερες επιδόσεις. Βέβαια δεν είναι οι χειρότεροι μαθητές, γιατί χειρότερος μαθητής δεν υπάρχει, αφού δεν υπάρχει κακός μαθητής. Ούτε ένας. Ενώ από καθηγητές...... Χρειάζεται ο ικανός δάσκαλος να βρει τις ευαισθησίες, τις ιδιαιτερότητες κάθε μαθητή και να τον βοηθήσει να τις αναδείξει.

Μια τέτοια περίπτωση είναι το Μαρινάκι. Την είχα στην τάξη και στο σχολείο που αγάπησα πολύ. Παιδί δυο τίμιων ανθρώπων, αργασμένων από τα πάθια της ζωής, κουρασμένων τόσο που το έβλεπες στο βλέμμα τους. Δυο γονιών από δυο διαφορετικές ηπείρους, που ενώθηκαν κάποτε και έπλασαν τη Μαρίνα βάζοντας κυρίως το χρυσάφι της ψυχής τους, γιατί οι σπουδές τους ήταν πολύ φτωχικές.
Η Μαρίνα αργούσε πολλές μέρες και στο πρώτο τετράμηνο έλειπε αρκετές μέρες έχοντας συγκεντρώσει πολλές απουσίες. Είχε λοιπόν τις συσσωρευμένες απουσίες, πήγαινε και στην τεχνολογική κατεύθυνση, όπου δεν τη βοηθούσε το μυαλό της (μαθηματικά, φυσική κτλ.), με αποτέλεσμα να χάσει το ενδιαφέρον της για το σχολείο και τα μαθήματα.
Μόνο στην έκθεση και στη λογοτεχνία ανασταινόταν. Στην έκθεση εξέφραζε τις ευαισθησίες της, τις ανησυχίες της και την αυστηρότητα που ήθελε να διέπει τη ζωή των νέων, για να μην εξοκέλλουν προς δρόμους που ματώνουν.
Στη λογοτεχνία, όμως, ήταν η αποκάλυψη. Τα ποιήματα και τα κείμενα τα διαβάζω πάντα στην τάξη εγώ προκειμένου να μη χαθεί ο ειρμός και να μην αλλοιωθεί το ποίημα, αν και δε χαρακτηρίζομαι από καμιά ικανότητα απαγγελίας. Κάποτε όμως ζήτησα να το διαβάσει και ένας μαθητής. Τότε σήκωσε το χέρι της η Μαρίνα και το διάβασε με μια φωνή που παλλόταν και συντονιζόταν με τις μελωδίες που έκρυβαν οι λέξεις κάτω από τις συλλαβές. Ήταν η απαγγελία ίσως μια επαρκέστατη ερμηνεία του ποιηματος.
Από τότε στο συγκεκριμένο τμήμα η Μαρίνα διάβαζε πάντα τα κείμενα, ιδίως τα ποιητικά, καθηλώνοντας τους συμμαθητές της. Την αναγορεύσαμε και σε μόνιμη αφηγήτρια των εκδηλώσεων του σχολείου. Το καλοκαίρι αποφάσισε να πάει στη θεωρητική κατεύθυνση.
Στο τέλος της χρονιάς είδα πως οι απουσίες της είχαν υπερβεί το όριο λόγω εκείνης της πρώτης περιόδου διαρκών απουσιών. Έσβησα κάμποσες απουσίες, πράξη συνήθης αλλά που σφόδρα δυσαρέστησε τη διεύθυνση.
Πέρασε η χρονιά. Έφυγα από το σχολείο και το μεθεπόμενο καλοκαίρι δέχομαι ένα τηλεφώνημα αργά το μεσημέρι στο κινητό. Ήταν η Μαρίνα. Από τη Μεγαλόπολη όπου ζει πλέον.
-Κύριε, τι κάνετε;
-Κεριά και λιβάνια! Δε σου έχω πει να μη με λες "κύριο";
-Είμαι στη Μεγαλόπολη. Εδώ ζω. Σήμερα γίνομαι δεκαοχτώ χρονών και σκέφτηκα εσάς. Να μιλήσω μαζί σας. Να μάθω τι κάνετε, να σας ακούσω.

Ευλογημένη να 'σαι, Μαρινάκι. Είμαι στο σχολείο μας. Έλα να τα πούμε. Ως ενήλικοι πια.

Η...προγραμματίστρια που ανακάλυψε κάποτε το πρόγραμμα.

Αυτή η μαθήτρια ήταν αυτό που λέμε αστέρι στα μαθηματικά και στη φυσική. Τα είχε για παιχνίδι, έλυνε ασκήσεις όπως άλλοι παίζουν τελίτσες ή τρίλιζα. Τη ρώταγες τι διαβάζει και σου έλεγε δε διαβάζω, μιλάω με τις συναρτήσεις. Προτού σε τρελάνει και σένα και αρχίσεις να μιλάς με τους αρχαίους και τις χρονικές αντικαταστάσεις, απομακρυνόσουν από το πεδίο βολής της με ελαφρά πηδηματάκια.
Τώρα πώς γίνεται αυτό το μαθηματικόσκυλο, που λάτρευε τον προγραμματισμό ως επιστήμη και ετοιμάζοταν να τον σπουδάσει, να μην έχει ιδέα τι σημαίνει προγραμματίζω σε καθημερινό πρακτικό επίπεδο;
Δεν το είχα καταλάβει, ειλικρινά.
Τη συμβούλευα πάντα να κάνει πρόγραμμα, υποτίθεται ότι το έκανε και μέχρι την τρίτη λυκείου δεν έδειχνε να δυσκολεύεται στη δουλειά της. Θεωρούσα ότι οι καθηγητές της στα θετικά μαθήματα την είχαν προϊδεάσει σχετικά και δεν περίμενα την έκρηξη που συνέβη μια μέρα στην αρχή της χρονιάς. Βουτηγμένη στα δάκρυα μου λέει: "ΔΕΝ ΠΡΟΛΑΒΑΙΝΩ! Δεν μπορώ να καταλάβω πώς προλαβαίνουν οι άλλοι κι εμένα δεν με φτάνει η μέρα. Έχω μείνει πίσω, δεν θα τα καταφέρω!"
Προσπαθώντας να την ηρεμήσω τη ρωτάω μεταξύ άλλων: "Κοριτσάκι μου, τι σου λέει το πρόγραμμά σου, πού έχεις μείνει πίσω, έλα να κάνουμε μια αναπροσαρμογή!"
Και έρχεται η βόμβα: -Έεε...το πρόγραμμα...δεν ξέρω...-Τι δεν ξέρεις, παιδί μου, πού έχεις το πρόγραμμα;-Δεν ξέρω να κάνω πρόγραμμα! Φτιάχνω εκεί ένα, αλλά δεν μου κάνει δεν το τηρώ, δεν εφαρμόζεται!
Ήταν ένα πολύ ανεξάρτητο παιδί και δεν ήθελε παρεμβάσεις και υποδείξεις στον τρόπο δουλειάς του, αλλά τώρα είχε παραδοθεί στην απελπισία! "Θα μου κάνεις εσύ πρόγραμμα;"
Θα σου δείξω πώς το κάνουμε, είπα, χωρίς να δείξω πόσο έκπληκτη ήμουν, και καθίσαμε κοντά εγώ και το...πρωτάκι μου το δεκαοχτάχρονο.
Πήραμε πολύχρωμους μαρκαδόρους, κόλλες, το σχολικό της πρόγραμμα, του φροντιστηρίου και την ύλη των μαθημάτων των πανελλαδικών.
Πρώτα φτιάξαμε το εβδομαδιαίο πρόγραμμα: Η κάθε μέρα είχε μπλε ώρες για το σχολείο, κόκκινες για το φροντιστήριο, πράσινες για το διάβασμα στο σπίτι, ροζ για λίγη τηλεόραση ή μουσική ή τηλεφωνήματα ή υπολογιστή, πορτοκαλί για μια έξοδο τη βδομάδα (αδιαπραγμάτευτη σε όλη τη χρονιά), μέχρι υπνάκο το μεσημέρι πρόβλεπε. Μετά βάλαμε κάτω τα μαθήματα, τις σελίδες, πόση ώρα μπορούσε να διαβάζει τη μέρα το καθένα, με τι σειρά, πότε να βγει η ύλη, πότε οι επαναλήψεις, με βάση και το φροντιστήριό της.
Μπήκαν όλα σε σειρά, πολύχρωμα, συμμαζεμένα, σαν το δωμάτιο ενός τακτικού παιδιού (άλλου παιδιού).
Θυμάμαι την ευγνωμοσύνη που φώτιζε τα μάτια της και...τον ανυπόκριτο θαυμασμό της για το...επίτευγμα. Μα πώς το έκανες αυτό; Πω πω, τι ωραίο! Τώρα μου έφυγε όλο το άγχος. Μέχρι την αγαπημένη μου εκπομπή θα βλέπω!
Και με αναγόρευσε σε διάνοια, αυτή που με κατατρόπωσε από την πρώτη δημοτικού, όταν δεν μπορούσα να διακρίνω τις πλευρές που ανήκαν σε ορθογώνιο ή σε τετράγωνο και τις μέτραγα με το χαρακάκι! Από τότε είχε να με θαυμάσει τόσο!
Τελειώνοντας, της είπα ότι το πρόγραμμα δεν είναι ευαγγέλιο, είναι για να μας διευκολύνει, όχι να μας αγχώνει, γι' αυτό αν κάπου μας πιέζει το χαλαρώνουμε και το μαζεύουμε αλλού. Όλη τη χρονιά την έβγαλε χωρίς άγχος, με χρόνο για ψώνια, για καφέ, σε σημείο παρεξηγήσεως, αφού οι καθηγητές που την έβλεπαν να μπαίνει στην τάξη φρέσκια και περιποιημένη, απορούσαν και πίστευαν ότι δεν διαβάζει όσο τα διαλυμένα από το ξενύχτι υπόλοιπα παιδιά. Τελικά αυτό το αουτσάιντερ πρώτευσε στις εξετάσεις και μπήκε πρώτη στη σχολή της πρώτης της προτίμησης, ενώ αρκετοί συμμαθητές της, όπως εκείνη παραδέχεται, καλύτεροί της, δεν απέδωσαν ανάλογα με τις δυνατότητές τους ή ακόμα χειρότερα, παραλίγο να καταρρεύσουν ψυχικά και σωματικά στο παρά πέντε.

Αυτές τις μέρες που οι μαθητές μας μπαίνουν στη γραμμή της εκκίνησης για τις πανελλαδικές, δεν πρέπει εμείς οι δάσκαλοί τους να θεωρούμε αυτονόητο ότι ξέρουν τι σημαίνει πρόγραμμα, ακόμα και οι πιο... υπεράνω υποψίας από αυτούς.