Μεταξύ χαράς και λύπης

Με το φευγιό του '12 είπα να κρατήσω τις πιο σημαντικές στιγμές που έζησα ως δάσκαλος σε αυτόν το χρόνο. Να τες σε λίγες αράδες.
Είναι πολύ λίγες στιγμές που έζησα μα και τόσο αποκαλυπτικές για μένα, που όσο να 'ναι θα έπρεπε να μη με αιφνιδιάζουν πια. Ωστόσο αιφνιδιάστηκα. Ευτυχώς τόσο ευχάριστα, αν και οι αυθεντικές αυτές στιγμές δεν ήταν μόνο γεμάτες χαρά αλλά περιείχαν και πόνο, προσδοκία, ελπίδα μαζί με λύπη.
Ως δάσκαλος, όταν βλέπω τους μαθητές μου ευτυχισμένους, αποσύρομαι διακριτικά. Όταν όμως λυπούνται, τρέχω κοντά τους, γιατί τότε με χρειάζονται.
Σκηνή 1η: Ανεβαίνουμε στα Γυάλινα Γιάννενα του Γκανά με την τρίτη μας τάξη. Το εξωστρεφές και άκρως εκδηλωτικό πειραχτήρι του σχολείου μας με ...απειλεί για το επικείμενο ντέρμπι. Του απαντώ αναλόγως. Συζητάμε πολύ, μου ανοίγει την καρδιά του, μου μιλά για το διάβασμα που κάνει φέτος, για τα όνειρά του, για την οικογένεια, για τη χαρά που έρχεται στην εκδρομή (χαρά ασύνορη, μικρού παιδιού). Μου μιλά για τα προσωπικά του, για τον καημό του που κρύβει μέσα του. Δείχνει πόσο σεμνό, ευαίσθητο, αξιόλογο παιδί είναι. Αυτό δεν μπορείς εύκολα να το κερδίσεις στη σκληρή και αγχώδη καθημερινότητα του σχολείου.
Σκηνή 2η: Άλλη αδικημένη ψυχούλα, μαθητής που αδικήθηκε από τον εαυτό του, τις κοινωνικές συνθήκες και από το εκπαιδευτικό μας σύστημα, βγαίνοντας από έναν χώρο μαζικής διασκέδασης, μένει παράμερα. Έχει θυμηθεί και έχει πιει παραπάνω. Χωρίς ιδιαίτερα απρόοπτα φτάνουμε στο κατάλυμά μας και οι συμμαθητές του τον φροντίζουν πολύ, μη επιτρέποντας σε μας να ενδιαφερθούμε περισσότερο. Το επόμενο πρωινό ο μαθητής μας, πολύ ευαισθητοποιημένος και αρκετά ένοχος για ό,τι έγινε, έδειξε πως το μάθημα το έδωσε και το πήρε ο ίδιος, χωρίς να παρέμβουμε εμείς, οι δάσκαλοί του.
Σκηνή 3η: Ανεβαίνουμε στην κάτασπρη φύση, στο χιονισμένο Μονοδένδρι του κεντρικού Ζαγορίου. Πεζοπορία στα χιόνια, κούραση, φωτογραφίες με φόντο την κοιλάδα του Βίκου κι έπειτα επιστροφή σε ένα ζεστό εστιατόριο για να γευματίσουμε μόνο εμείς, οι δάσκαλοι και οι μαθητές. Τι σπουδαίες εικόνες αυτά τα τραπέζια με τις ευτυχισμένες παρέες! Τα χαμόγελα εκείνου του άσπρου μεσημεριού δεν μπορεί να τα αναπληρώσει καμιά αμοιβή, κανένα αντάλλαγμα.
Σκηνή 4η: Την τελευταία βραδιά επιβάλαμε διά ψηφοφορίας μιαν επιλογή ποιότητας. Μια ταβερνούλα στο κέντρο των Ιωαννίνων με ελαφρύ φαγητό όπου δυο σπουδαίες φοιτήτριες (της Φιλολογίας παρακαλώ!) τραγούδησαν μόνο για μας υπέροχα τραγούδια με κοινό παρονομαστή το έντεχνο. Τα παιδιά μας διασκέδασαν, χόρεψαν, χάρηκαν, δέθηκαν ακόμη περισσότερο μεταξύ τους αλλά και με τους δασκάλους τους. Προσέχοντας διακρίνω πως μια ψυχούλα ευαίσθητη και πολύ ποιοτική έλειπε. Βγήκα έξω. Κρύο αρκετό. Στεκόταν σε ένα καγκελάκι διαχωριστικό του δήμου. Ο Βάκχος και οι Μούσες τού είχαν ανοίξει την καρδιά και είχαν βγάλει τον πόνο που έκρυβε μέσα του. Δεν έκανα τίποτε. Διακριτικά κοντά του, δίπλα του, όσο χρειάστηκε για να συνέλθει.

Αυτές είναι λίγες στιγμές που κρατώ ως περιουσία στην ψυχή μου και μακαρίζω εκείνη τη στιγμή στο λύκειο που αποφάσισα να ακολουθήσω αυτήν την επαγγελματική διαδρομή.
Καλή δύναμη στους μαθητές μας και σε όλους τους μαθητές του κόσμου, πλούσιους και φτωχούς, ιδίως σε αυτούς, ελληνάκια και ξενάκια που ζουν στον τόπο μας.
Σας αγαπάμε όλα με όλη μας την ψυχή εξίσου και αδιαίρετα, χωρίς διακρίσεις πλην της περισσότερης αγάπης που έχουμε για τους μαθητές μας που αδίκησε η ζωή.

Το χρυσόμαλλον δέρας του πολιτισμού

Στους χειμαζόμενους καιρούς μας ιδίως στον πολύπαθο τόπο μας η απελπισία κατακλύζει τις ψυχές μας. Άλλος περισσότερο άλλος λιγότερο νιώθει τη δαμόκλειο σπάθη να επικρέμαται επί της κεφαλής του και την απειλή για το μέλλον του ίδιου και των παιδιών του να φουσκώνει και να πλησιάζει ακάθεκτη.
Ενώπιον αυτής της κατάστασης ποια είναι η λύση; Πού θα βρεθεί μια σανίδα σωτηρίας, για  να σωθούμε; Ποιος θα απλώσει το χέρι του ιδίως προς τα παιδιά μας, που θωρούν τη ζωή τους να κατακλύζεται από χρώματα μαύρα κι άραχλα; Η άποψή μου είναι σταθερή: Τη λύση μπορεί να δώσει μόνο η παιδεία, η καλλιέργεια. Αυτή θα πυροδοτήσει στη συνέχεια τον ενθουσιασμό, το μεράκι και θα διοχετεύσει την οργή που μας πνίγει σε δημιουργικές ατραπούς, σε χώματα εύφορα θα πέσει ως σπόρος για να γεννήσει το αισιόδοξο αύριο για τα παιδιά μας.
Αυτόν το στόχο, την καλλιέργεια των παιδιών μας, διακονεί με θαυμαστή επιτυχία το Γυμνάσιο Αυλώνα. Την περασμένη Κυριακή είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια εκδήλωση για τον Οδυσσέα Ελύτη.
Δεν ξέρω αν υπήρξε ένα παιδί που δεν έλαβε μέρος στη σπουδαία αυτήν εκδήλωση. Σίγουρα κανένα δεν ένιωσε πως ήταν εκτός. Η σεμνή διευθύντρια του σχολείου, η Νάντια, που με χίλιους τρόπους προσπαθεί να μείνει στο περιθώριο και να αναδεικνύει τα παιδιά της, μαζί με ολιγάριθμους συνεργάτες της εμπνεύστηκαν και έστησαν μια εκδήλωση που ανέδειξε τον Ελύτη σε όλες του τις πλευρές. Χωρίς να φεισθούν κόπων, χρημάτων, ωρών έστησαν μιαν εικαστική, χορευτική, ποιητική, μουσική παράσταση που μας καθήλωσε. Συνεχώς σκεφτόμουν παρακολουθώντας πως από τέτοια σχολεία θα χαράξει η ελπίδα για μια Ελλάδα με ποιότητα και αξιοπρέπεια.
Θέτοντας σε δεύτερο πλάνο ακόμη και την οικογένειά τους, οι λίγες αυτές δασκάλες εμπνεύστηκαν, σχεδίασαν, προετοίμασαν και παρουσίασαν μια σπουδαία, μιαν καθηλωτική παράσταση. Φεύγοντας από το σχολείο στις πέντε το απόγευμα για αρκετές εβδομάδες, και συνεχίζοντας σε συναντήσεις στα σπίτια τους για πολλές ώρες έφεραν σε πέρας από το ίδιο το σενάριο της παράστασης μέχρι τις τεχνικές μικρολεπτομέρειες. Σκηνοθέτες, χορογράφοι, υπεύθυνοι φωτισμού, υπεύθυνοι μικροφωνικών και τόσα άλλα καθήκοντα τα διεκπεραίωσαν άριστα οι λίγες δασκάλες με τη συνεργασία των παιδιών τους.
Τα παιδιά φρόντιζαν τα ηλεκτρονικά, τα βίντεο, τις μουσικές σαν έμπειροι επαγγελματίες αλλά και με πόση αγωνία, ώστε να βγούν όλα τέλεια. Υπεύθυνα, έμπειρα, με λαχτάρα και ενθουσιασμό όλα τα παιδιά εκτέλεσαν ένα υπέροχο έργο.
Κι όταν ολοκληρώθηκε η παράσταση, ένας πλουσιοπάροχος μπουφές, έργο των οικογενειών των δασκάλων και των μαθητών, συμπλήρωσε τη δίωρη πανδαισία και γευστικά.
Παράλληλα με την εκδήλωση λειτούργησε και μια έκθεση καλών τεχνών με έργα εμπνευσμένα από τον Ελύτη που είχε μεταφερθεί από το Πολυτεχνείο Αθηνών.
Όλα τα παιδιά ενθουσίασαν τους θεατές, συγκίνησαν τους δασκάλους τους κι εμάς τους θεατές και έδειξαν πώς κερδίζεται η μάχη του πολιτισμού, πώς στήνεται ένα ευοίωνο μέλλον και πώς ανατρέφονται πολίτες με ποιότητα που θα αναζητούν πάντοτε στη ζωή τους ένα χρυσόμαλλο δέρας.
Εκφράζω προς όλους τη συγκίνηση και το θαυμασμό μου.

Ο ...προβληματικός

Κάποτε σε σχολείο ευνοημένης περιοχής της Αττικής συνάντησα μια ιδιαίτερα δύσκολη περίπτωση μαθητή. Πολύ εύστροφος, με χιούμορ πολύ αναπτυγμένο, ικανότατος στα θετικά μαθήματα που παρακολουθούσε (πήγαινε για γιατρός), αγαπητός στους συμμαθητές του. Ομως οι σχέσεις του με τους διδάσκοντες ήταν γεμάτες ένταση, συγκρούσεις, αποβολές κτλ. Όταν ανέλαβα την τάξη, αντιμετώπισα έναν μαθητή χωρίς βιβλία, χωρίς τετράδιο, χωρίς στιλό, χωρίς ενδιαφέρον, χωρίς διάθεση να συνεργαστεί, αλλά αντιθέτως κάθε στιγμή έτοιμο να βάλει μπουρλότο στα νεύρα του διδάσκοντος είτε με ένα κρύο χιούμορ είτε με έντονη ειρωνεία. Κατά το παρελθόν είχε και άλλα περιστατικά απειθαρχίας, χωρίς ίχνος επικίνδυνης ή παραβατικής συμπεριφοράς (τσιγάρα, ουσίες, κλοπές κτό.). Τα μόνα παραπτώματά του ήταν η απειθαρχία και η συνεχής πρόκληση γενικότερα ταραχής. Οι συμμαθητές του μου μετέφεραν πως στην υπόλοιπη ζωή του (έξοδοι, φροντιστήρια) η συμπεριφορά του ήταν απολύτως φυσιολογική. Κάποτε σε ένα διαγώνισμα έγραψε κάτι πολύ προκλητικό και τιμωρήθηκε με πολύ σκληρό τρόπο. Ακόμη κι εμένα μπορούσε σε καθημερινή βάση να με εκνευρίζει και να με αναγκάζει να υψώνω τη φωνή μου.
Συζήτησα το θέμα με τον διευθυντή, με τους συναδέλφους, με μερικούς συμμαθητές του και έμαθα αρκετές λεπτομέρειες που με βοήθησαν να καταλάβω πως ήταν μάλλον απλή η επίλυση του προβλήματος.
Σε κάποια στιγμή τον έπιασα και συζήτησα μαζί του αυτά τα φαινόμενα της διαρκώς απείθαρχης συμπεριφοράς του. Δέχτηκε πως η περίπτωση για την οποία είχε τιμωρηθεί πολύ σκληρά ήταν μια εντελώς απερίσκεπτη πράξη που δεν έπρεπε να είχε συμβεί.
Συζητήσαμε για την επιρροή που είχε η εν γένει συμπεριφορά του στην αξιολόγησή του και για τον κίνδυνο που διέτρεχε να μείνει από απουσίες ή να αδικηθεί από τη χαμηλή βαθμολογία. Τα κατανόησε όλα. Δέχτηκε πως χρειαζόταν να αλλάξει συμπεριφορά και να μη δείχνει προκλητικά αδιάφορη στάση και φραστική επιθετικότητα. Σαφώς δεν άλλαξε άρδην το χαρακτήρα ούτε τη συμπεριφορά του. Ωστόσο μπόρεσε να διαχειριστεί καλύτερα, με λιγότερα προβλήματα, τις σχέσεις του με τους δασκάλους του.
Το ερώτημα που θετω πλέον στον εαυτό μου είναι αν προβληματικός ήταν εκείνος ή εμείς που δεν μπορούσαμε να κάνουμε το αυτονόητο. Να τον πλησιάσουμε και να διαμορφώσουμε μαζί του ένα συμβόλαιο συνεργασίας και ειρηνικής συνύπαρξης.
Η απάντηση ας δοθεί από τον καθένα από εσάς.
ΥΓ. Με αφορμή αυτήν την περίπτωση διάβασα ξανά βιβλιογραφία παιδαγωγικών, διαχείρισης προβλημάτων σχολικής τάξης κά. Έβλεπα πως δεν μπορούσα να αυτοσχεδιάζω αντιμετωπίζοντας μια παιδική προσωπικότητα.

Η ...κυρία από την Αθήνα

Το λαχείο του διορισμού για έναν δημόσιο εκπαιδευτικό μπορεί να είναι -σπανίως- τυχερό ή -πολύ συνηθέστερα- η αρχή μιας μικρής ή μεγάλης περιπέτειας. Έτσι το έβλεπα μέχρι πρόσφατα, όταν συναδέλφισσα μου αφηγήθηκε τη σχετική της εμπειρία.
Στο ορεινό χωριό της ακριτικής επαρχίας ο ερχομός ενός πρωτευουσιάνου δεν είναι εξορία ή δεν είναι απλώς εξορία. Είναι αρκετές φορές και μια μεγάλη ευκαιρία για τα παιδιά αυτά να έρθουν σε επαφή με την αθηναϊκή ή τη θεσσαλονικιώτικη πηγή πολιτισμού μέσω ενός ζωντανού ...αντιπροσώπου.
Έτσι και η ευλογημένη συναδέλφισσα άκουσε το διορισμό της στο ορεινό χωριό της λεβεντογέννας με μεγάλο φόβο. Σκέφτηκε τη δυσκολία μετακίνησης, εγκατάστασης και συγχρωτισμού με αυτά τα παιδιά της ακριτικής περιοχής.
Ωστόσο η εμπειρία της υπήρξε συγκινητική. Τα παιδιά αντιμετώπιζαν τους ...ξένους και ιδίως τις ξένες καθηγήτριες με απέραντη ευγένεια και καλοσύνη. Η συμπεριφορά τους άκρως συγκινητική για τους δασκάλους, που πολύ γρήγορα άρχισαν να δένονται με τα παιδιά και να τα αγαπάνε όπως μόνο οι δάσκαλοι ξέρουν. Καλύτερα και από τα ίδια τους τα παιδιά.
Κάθε που η δασκάλα τους πήγαινε στην Αθήνα, για να επισκεφτεί την οικογένειά της, γυρίζοντας διηγιόταν στους μαθητές ότι πήγε στο θέατρο, είδε μια ταινία στον κινηματογράφο και τα παιδιά ρωτούσαν με απέραντη διάθεση να μάθουν, να γευτούν τα νάματα του ...αθηναϊκού πολιτισμού από την αγαπημένη τους δασκάλα.
Τότε άρχισε να συνειδητοποιεί η δάσκάλα τους την πελώρια ευθύνη που αναλάμβανε στους ώμους της. Γιατί δεν ήταν μια απλή δημόσια υπάλληλος, δεν ήταν μια απλή καθηγήτρια. Ήταν η επαφή των αγαπημένων της μαθητών με τον πολιτισμό και την τύρβη του άστεως.
Στη λήξη της χρονιάς οι μαθητές οργάνωσαν ένα τραπέζι για τους δασκάλους τους πάνω στο βουνό, σε ένα μιτάτο, εκεί που περνούσαν εργαζόμενοι τα απογέματά τους. Υπέροχα φαγητά, φροντίδα για την άνεση των δασκάλων, μέχρι και προστασία από τη βροχή προέβλεψαν για τους δασκάλους και διαμεσολαβητές τους με τον πολιτισμό.
Αυτά όλα τα όμορφα που έζησε η δασκάλα στο κρητικό βουνό το χιλιοτραγουδισμένο έκαναν τα μάτια της να υγραίνονται όταν έφευγε με μετάθεση από τη λεβεντογέννα.
Τα συναισθήματά της για τους μαθητές της της Κρήτης ακόμη ολοζώντανα.
Γι' αυτό άλλωστε τα μάθκια της ογράθηκαν πάλε, όταν αναθίβανε και διηγιόταν τα χρόνια της στση Κρήτης τα βουνά.

Σκουπίδια και σχολείο

Άργησα να ανταποκριθώ στις σειρήνες του δημοσίου, γιατί δούλευα στον ιδιωτικό τομέα σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού. Όταν λοιπόν ενέδωσα στις πιέσεις αγαπημένου προσώπου και αποφάσισα να διοριστώ στο δημόσιο, ήμουν τυχερός. Διορίστηκα στη Δυτική Αττική, όπου άνοιξαν θέσεις φιλολόγων (περίπου 40) μετά από αρκετά χρόνια. Τοποθετήθηκα λοιπόν σε ένα ήσυχο περιφερειακό γυμνάσιο της Διεύθυνσης την αυλή του οποίου στόλιζαν τα φουγάρα των Διυλιστηρίων και οι θόρυβοι της εθνικής.
Στο πλαίσιο των καθηκόντων μου ήταν και οι εφημερίες. Μια από αυτές ήταν στο προαύλιο. Βγήκα λοιπόν την πρώτη φορά, στάθηκα σε μιαν άκρη και επιτηρούσα τη χαρά των παιδιών: ποδόσφαιρο, κυνηγητό, βόλεϊ κτλ. Μου έκανε λοιπόν τότε αλγεινή εντύπωση η κατάσταση του προαυλίου. Γεμάτο με κάθε είδους σκουπίδια: μπουκαλάκια, χαρτόκουτα χυμών, κρουασάν, πατατάκια και άπειρα άλλα.
Παρατήρησα λοιπόν για ένα-δυο διαλείμματα τη συμπεριφορά των μαθητών. Όταν τέλειωνε την τυρόπιτα, άνοιγε το χέρι του και απελευθέρωνε στο έδαφος το χαρτί. Όταν έπινε το χυμό, έδινε μια κλοτσιά στο κουτί και για λίγο το έκανε μπάλα ποδοσφαίρου. Μια απίστευτη κατάντια.
Στο τρίτο διάλειμμα, πριν βγω έξω για εφημερία, ζήτησα από το κυλικείο γάντια μιας χρήσης και δυο-τρεις σακούλες πλαστικές.
Βγήκα έξω, φόρεσα ένα γάντι και άρχισα να μαζεύω σκουπίδια.
-Κύριε, τα σκουπίδια μαζεύετε;
-Κύριε, σκουπιδιάρης είστε;
-Κύριε, να μαζεύω κι εγώ;
Στον τρίτο απάντησα:
-Ναι, αλλά φορώντας γάντι.
Σε πέντε λεπτά 20-30 μαθητές γέμισαν τις σακούλες που κρατούσα.

Η συνέχεια ήταν πιο απλή. Γιατί πλέον ο μαθητής που είχε λερώσει ήξερε πως ο ίδιος θα τα μάζευε και γι' αυτό λέρωνε πολύ λιγότερο έως καθόλου.

Η άλλη εκδοχή, η φασιστική, επιτάσσει:
-Ελάτε εδώ εσείς οι είκοσι. Τσακιστείτε να μαζέψετε τις βρομιές που έχετε κάνει, λέει ο εκπαιδευτικός που επιτηρεί τους μαθητές-σκουπιδιάρηδες καπνίζοντας ευτυχισμένος το τσιγάρο του και πετώντας το στο τέλος στο έδαφος.